हेटौंडा कपडा उद्योग फेरि चल्दैछ, के यसपटक साँच्चिकै कमब्याक होला?

हेटौंडा कपडा उद्योगको नाम सुन्दा आजको पुस्ताले सायद एउटा पुरानो सरकारी कारखाना सम्झेला। तर केही दशकअघि यो उद्योग केवल एउटा कारखाना थिएन। हेटौंडाको बजारदेखि गाउँका किसानसम्म, हजारौं परिवारको रोजगारीदेखि नेपाली सेना र सरकारी कर्मचारीले लगाउने कपडासम्म यसको सम्बन्ध थियो।

अहिले त्यही पुरानो उद्योग फेरि चर्चामा आएको छ। लामो समयदेखि बन्द रहेको हेटौंडा कपडा उद्योगलाई पुनः सञ्चालन गर्ने तयारी अघि बढिरहेको छ। पछिल्लो समय सरकारी टोलीले उद्योग परिसरको स्थलगत निरीक्षण गरेर भवन, पूर्वाधार, मेसिन र आवश्यक लगानीबारे अध्ययन गरिरहेको छ।

तर प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ– २५ वर्षभन्दा लामो समयदेखि बन्द रहेको उद्योग आजको बजारमा फेरि टिक्न सक्छ?

एक समय हेटौंडा कपडा उद्योगको छुट्टै पहिचान थियो

हेटौंडा कपडा उद्योग नेपालमा सरकारी लगानीमा स्थापना भएका महत्वपूर्ण उद्योगमध्ये एक थियो। चीन सरकारको सहयोगमा स्थापना भएको यो उद्योगले २०३५ सालदेखि व्यावसायिक रूपमा उत्पादन सुरु गरेको थियो। उपलब्ध अभिलेखअनुसार उद्योग हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रमा स्थापना गरिएको थियो र यसको उत्पादन क्षमता दैनिक करिब ३६ हजार मिटर कपडासम्म रहेको थियो।

त्यतिबेला उद्योगमा काम गर्ने कर्मचारी मात्र होइन, उनीहरूसँग जोडिएका परिवार र स्थानीय व्यवसाय पनि यसबाट लाभान्वित हुन्थे। तपाईंले उपलब्ध गराउनुभएको सामग्रीमा पूर्वकर्मचारीको सम्झना पनि छ, जहाँ उद्योगमा तलब बाँड्ने समय हेटौंडा बजारमै छुट्टै चहलपहल हुने गरेको उल्लेख गरिएको छ।

उद्योगले उत्पादन गर्ने कपडा सरकारी निकाय र सुरक्षा निकायमा समेत प्रयोग हुन्थ्यो। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, निजामती कर्मचारी तथा विद्यार्थीका लागि आवश्यक कपडा उत्पादन गर्ने भएकाले यसको बजार केवल सामान्य उपभोक्तामा सीमित थिएन।

चीनको सहयोगमा सुरु भएको थियो उद्योग

हेटौंडा कपडा उद्योगको सुरुवात नेपाल र चीनबीचको औद्योगिक सहकार्यसँग जोडिएको छ। चीनबाट प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग प्राप्त भएको थियो र उद्योगमा आवश्यक मेसिन जडान गर्न चिनियाँ प्राविधिक टोली हेटौंडामा आएको थियो। नेपाली कर्मचारीलाई मेसिन चलाउनेदेखि मर्मतसम्मका सीप सिकाइएको थियो।

उद्योग विस्तार हुँदै जाँदा कपास प्रशोधन, धागो र कपडा उत्पादनदेखि रङ लगाउने र प्रिन्टिङसम्मका काम एउटै औद्योगिक प्रणालीभित्र गर्ने प्रयास गरिएको थियो। यही कारण हेटौंडा कपडा उद्योगलाई त्यस समयको महत्वपूर्ण एकीकृत उत्पादन केन्द्रका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

किसानदेखि कारखानासम्म जोडिएको थियो उत्पादन

हेटौंडा कपडा उद्योगको अर्को रोचक पक्ष यसको कच्चा पदार्थसँगको सम्बन्ध थियो। उपलब्ध सामग्रीअनुसार पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लामा उत्पादन भएको कपास उद्योगसम्म ल्याइन्थ्यो र त्यसलाई प्रशोधन गरेर कपडा बनाइन्थ्यो।

यसले उद्योग र किसानबीचको सम्बन्ध देखाउँछ। कारखाना चलेको बेला फाइदा केवल हेटौंडामा काम गर्ने कर्मचारीले मात्र पाउने थिएनन्। कपास उत्पादन गर्ने किसान, ढुवानी व्यवसाय, स्थानीय पसल र उद्योगसँग प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका धेरै मानिसको आम्दानीसँग पनि यसको सम्बन्ध थियो।

त्यसो भए यति राम्रोसँग चलेको उद्योग बन्द कसरी भयो?

हेटौंडा कपडा उद्योग बन्द हुनुको पछाडि एउटै कारण थिएन। वर्षौंको समस्या, कमजोर व्यवस्थापन, प्रविधिमा आएको परिवर्तन, मजदुर तथा राजनीतिक गतिविधि, विद्युत् समस्या र बढ्दो प्रतिस्पर्धाले उद्योगलाई क्रमशः कमजोर बनाएको देखिन्छ।

विशेषगरी बजार खुल्दै गएपछि भारत र चीनबाट सस्ता कपडा नेपाल भित्रिन थाले। अर्कोतर्फ हेटौंडा कपडा उद्योगका पुराना मेसिन र उत्पादन प्रणालीले नयाँ बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ भोग्न थाले। लोडसेडिङका कारण उत्पादनमा थप समस्या भयो र जेनेरेटर चलाउँदा लागत बढ्यो।

पुराना समाचार तथा अध्ययनहरूमा पनि उद्योगलाई पुनः सञ्चालन गर्न पुराना मेसिन र पूर्वाधार मुख्य चुनौती रहेको उल्लेख गरिएको छ। २०२२ मा प्रकाशित एक रिपोर्टले लामो समयदेखि बन्द रहेको उद्योगमा पुराना मेसिन र कच्चा पदार्थको समस्या रहेको उल्लेख गरेको थियो।

२०५७ सालपछि उद्योगको मेसिन रोकियो

अन्ततः उद्योग निरन्तर घाटामा जान थाल्यो। सरकारले २०५७ सालमा उद्योग बन्द गर्ने निर्णय गर्‍यो। त्यसपछि हेटौंडा कपडा उद्योगको मेसिन मात्र रोकिएन, त्यससँग जोडिएको एउटा औद्योगिक युग नै रोकियो।

त्यसयता उद्योग पुनः सञ्चालन गर्ने चर्चा भने पटकपटक हुँदै आएको थियो। बजेटमा कुरा आयो, समिति बने, अध्ययन भए। तर व्यवहारमा उद्योगको मेसिन फेरि नियमित रूपमा चल्ने अवस्था बन्न सकेन। यही कारण हेटौंडा कपडा उद्योगको पुनः सञ्चालन भन्ने कुरा धेरै वर्षसम्म चर्चामै सीमित रह्यो।

अब फेरि किन चर्चामा आयो हेटौंडा कपडा उद्योग?

२०२६ मा भने सरकारले बन्द रहेका पुराना उद्योगलाई पुनर्जीवन दिने योजनासँगै हेटौंडा कपडा उद्योगमा फेरि चासो बढाएको छ। पछिल्लो स्थलगत निरीक्षणमा उद्योगको भौतिक अवस्था, उपलब्ध पूर्वाधार, आवश्यक सुधार र सम्भावित लगानीबारे छलफल गरिएको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्।

यसअघि पनि उद्योग सञ्चालनको विषयमा पटकपटक अध्ययन भएको थियो। त्यसैले अहिलेको मुख्य कुरा घोषणा गर्नु मात्र होइन, वास्तवमै कुन मोडलमा र कति लगानीमा उद्योग चलाउने? भन्ने हो।

नेपाली सेनाले पुराना मेसिन चलाएर हेरेको विषय किन महत्वपूर्ण छ?

तपाईंले उपलब्ध गराउनुभएको सामग्रीअनुसार लामो समयदेखि थन्किएका मेसिनको मर्मत तथा क्यालिब्रेसन गरेर टेस्ट प्रोडक्सन गरिएको थियो। यो ठूलो उत्पादन सुरु भइसकेको अर्थ होइन। यसको मुख्य उद्देश्य पुराना मेसिन अझै चलाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने परीक्षण गर्नु थियो। परीक्षण सफल भएको सामग्रीमा उल्लेख छ।

यो कुरा आफैंमा सकारात्मक संकेत हो। किनभने वर्षौंसम्म नचलाएको मेसिन फेरि चलाउनु सामान्य कुरा होइन। तर टेस्ट प्रोडक्सन सफल हुनु र उद्योगलाई व्यावसायिक रूपमा सफल बनाउनु भने दुई फरक कुरा हुन्।

अबको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न: पुरानो मेसिन कि नयाँ प्रविधि?

हेटौंडा कपडा उद्योगलाई फेरि चलाउने हो भने पुराना मेसिनलाई मर्मत गरेर मात्र पुग्छ कि नयाँ प्रविधि पनि थप्नुपर्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। पुराना मेसिन चलाउनु सुरुमा सस्तो देखिए पनि दीर्घकालीन उत्पादन, गुणस्तर र ऊर्जा खर्चका हिसाबले आधुनिक प्रविधिसँग तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ।

पुराना अध्ययनहरूले पनि उद्योगलाई पुरानै अवस्थामा चलाउन कठिन हुने र नयाँ प्रविधिका मेसिन आवश्यक पर्न सक्ने बताएका थिए।

त्यसैले अब बन्ने विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन अर्थात् DPR निकै महत्वपूर्ण हुनेछ। DPR ले मेसिन कति चाहिन्छ, कति कर्मचारी आवश्यक पर्छ, कति लगानी लाग्छ, कति उत्पादन गर्न सकिन्छ र बजार कहाँ छ भन्ने कुराको स्पष्ट जवाफ दिनुपर्छ।

सरकारी कपडा मात्रै उत्पादन गरेर पुग्छ?

हेटौंडा कपडा उद्योग पुनः सञ्चालन गर्दा सुरुमा सरकारी निकायलाई आवश्यक पर्ने कपडा उत्पादन गर्ने योजना व्यवहारिक हुन सक्छ। सरकारी निकाय आफैं ठूलो खरिदकर्ता भएकाले उद्योगलाई सुरुवाती बजार पाउन सजिलो हुन सक्छ।

तर लामो समयसम्म उद्योग टिकाउने हो भने बजार अझ फराकिलो बनाउनुपर्ने हुन्छ। केवल सरकारी अर्डरमा निर्भर उद्योग फेरि सरकारी बजेट र नीतिको परिवर्तनसँगै समस्यामा पर्न सक्छ।

त्यसैले भविष्यमा गुणस्तरीय कपडा उत्पादन गरेर सर्वसाधारणको बजारमा पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता बनाउनुपर्ने हुन्छ।

नेपालमै कपडा उत्पादन गर्ने योजना कति सम्भव छ?

यो योजनाको सबैभन्दा राम्रो पक्ष यही हुन सक्छ। यदि कपासदेखि धागो र धागोदेखि कपडासम्मको उत्पादन चक्र नेपालभित्रै बनाउन सकियो भने यसको प्रभाव एउटा उद्योगमा मात्र सीमित हुँदैन। किसानले बजार पाउँछन्, धागो उद्योग चल्छ, कपडा उद्योग चल्छ र रोजगारीका अवसर बढ्छन्।

तर यो काम सजिलो छैन। नेपालमा पर्याप्त कपास उत्पादन, गुणस्तरीय धागो, आधुनिक मेसिन, दक्ष जनशक्ति र प्रतिस्पर्धी उत्पादन लागत सबै कुरा एकैसाथ व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। एउटा कारखाना खोलेर मात्र पूरा उत्पादन चक्र तयार हुँदैन।

हेटौंडा कपडा उद्योगका अगाडि मुख्य चुनौतीहरू

पहिलो चुनौती व्यवस्थापन हो। विगतको अनुभवले सरकारी उद्योगमा व्यवस्थापन कमजोर भयो भने राम्रो मेसिन र ठूलो लगानीले मात्र उद्योग जोगाउन नसक्ने देखाएको छ।

दोस्रो चुनौती प्रविधि हो। आजको बजारमा सस्तो, छिटो र गुणस्तरीय उत्पादन गर्नुपर्छ। पुरानो प्रविधिले मात्र भारत वा चीनबाट आउने कपडासँग प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ।

तेस्रो चुनौती निरन्तर बजेट हो। उद्योग आज सुरु गरेर भोलि नै नाफामा जाने सम्भावना हुँदैन। केही वर्षसम्म लगानी, बजार विकास र व्यवस्थापनमा धैर्य चाहिन्छ।

चौथो चुनौती बजार हो। सरकारले खरिद गर्ने कपडा मात्र उत्पादन गरेर उद्योगलाई दीर्घकालीन रूपमा बलियो बनाउन गाह्रो हुन सक्छ। निजी बजारमा पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादन आवश्यक हुन्छ।

पाँचौँ चुनौती राजनीतिक हस्तक्षेप हो। विगतमा सरकार परिवर्तनसँगै उद्योग सञ्चालनसम्बन्धी योजना पनि पटकपटक परिवर्तन भएको इतिहास छ। यसपटक पनि त्यही दोहोरियो भने अहिलेको प्रयास अधुरै रहन सक्छ।

यसपटक फरक के हुनुपर्छ?

मेरो विचारमा हेटौंडा कपडा उद्योग पुनः सञ्चालनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मेसिन चलाउनु होइन, सिस्टम बनाउनु हो।

उद्योगलाई यस्तो व्यवस्थापन चाहिन्छ जहाँ सरकार परिवर्तन हुँदा पनि दैनिक काम रोकिन नपाओस्। योग्य प्राविधिक र व्यवस्थापकलाई जिम्मेवारी दिइनुपर्छ। खरिद प्रक्रिया पारदर्शी हुनुपर्छ। उत्पादनको लागत नियमित रूपमा जाँचिनुपर्छ। बजारको मागअनुसार उत्पादन परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ।

यदि यी कुरा गर्न सकिएन भने केही महिनाका लागि मेसिन चलाएर फेरि बन्द हुने खतरा रहन्छ। विगतको इतिहासले यही कुरा सिकाउँछ।

हेटौंडा कपडा उद्योग फेरि सफल भयो भने के फाइदा हुन्छ?

सफल पुनः सञ्चालन भयो भने यसको प्रत्यक्ष फाइदा रोजगारीमा देखिन सक्छ। त्यससँगै कपास खेती, धागो उत्पादन, ढुवानी, प्याकेजिङ, बिक्री र अन्य सहायक व्यवसायमा पनि गतिविधि बढ्न सक्छ।

सरकारी निकायले स्वदेशमै उत्पादन भएको कपडा प्रयोग गर्न थाले भने आयातमा केही निर्भरता घटाउन पनि सहयोग पुग्न सक्छ। तर यसलाई ठूलो आर्थिक परिवर्तनको रूपमा हेर्नुअघि उत्पादन लागत र प्रतिस्पर्धात्मकता प्रमाणित गर्न भने आवश्यक हुन्छ।

के हेटौंडा कपडा उद्योग साँच्चिकै कमब्याक गर्न सक्छ?

सम्भावना छ। तर ग्यारेन्टी छैन।

उद्योगसँग इतिहास छ, पूर्वाधार छ र बजारको एउटा आधार पनि बनाउन सकिन्छ। अहिले फेरि सरकारी चासो बढेको छ र उद्योग परिसरमा अध्ययन तथा तयारीका काम भइरहेका छन्।

तर विगतका गल्ती दोहोरिए भने केही वर्षपछि फेरि यही उद्योगको बारेमा “किन बन्द भयो?” भनेर लेख्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले अहिलेको असली सफलता मेसिन चलेको फोटो वा टेस्ट प्रोडक्सनमा होइन, पाँच–दस वर्षसम्म निरन्तर उत्पादन गर्न सक्ने बलियो प्रणाली बनेको छ कि छैन भन्ने कुराले देखाउनेछ।

निष्कर्ष

हेटौंडा कपडा उद्योग नेपालको औद्योगिक इतिहासको एउटा पुरानो अध्याय हो। तर अहिले त्यसलाई इतिहासमै छोड्ने कि नयाँ अध्याय सुरु गर्ने भन्ने निर्णयको समय आएको छ।

लामो समयपछि उद्योगमा फेरि चासो बढ्नु र पुराना मेसिन चलाउने प्रयास हुनु सकारात्मक कुरा हो। तर भावनाले मात्र उद्योग चल्दैन। राम्रो व्यवस्थापन, आधुनिक प्रविधि, दक्ष जनशक्ति, स्थिर नीति, पर्याप्त लगानी र बजार चाहिन्छ।

हामी सबैले चाहेको कुरा अन्ततः एउटै हो। नेपालमा बनेको कपडा गुणस्तरीय होस्, मूल्य पनि उचित होस् र नेपालीले गर्वका साथ लगाउन सकून्।

हेटौंडा कपडा उद्योगले त्यो सपना पूरा गर्ने एउटा अवसर पाउन सक्छ। अब हेर्न बाँकी कुरा यति हो, यसपटक मेसिनको आवाज केही दिनका लागि मात्र सुनिने हो कि हेटौंडाबाट फेरि लामो समयसम्म नेपाली कपडाको आवाज आउने हो।

छोटोमा हेर्दा

• स्थापना: २०३२ सालमा स्थापना, २०३५ सालदेखि उत्पादन
• सहयोग: चीन सरकारको सहयोगमा स्थापना
• उत्पादन क्षमता: ऐतिहासिक रूपमा दैनिक करिब ३६ हजार मिटर कपडा
• बन्द: २०५७ सालपछि पूर्ण रूपमा बन्द
• पुनः सञ्चालन: पछिल्ला वर्षमा पटकपटक प्रयास, २०२६ मा पुनः तयारी र स्थलगत अध्ययन तीव्र
• मुख्य चुनौती: प्रविधि, लगानी, व्यवस्थापन, बजार र दीर्घकालीन नीति

नोट: हेटौंडा कपडा उद्योगको ऐतिहासिक विवरणमा विभिन्न स्रोतमा स्थापना, उत्पादन सुरु र बन्द भएको मितिमा केही फरक देखिन्छ। माथिको लेखमा उपलब्ध गराइएको सामग्रीसँगै पछिल्ला समाचार रिपोर्टहरू मिलाएर प्रयोग गरिएको छ। पुनः सञ्चालनको विषयमा अन्तिम निर्णय, लगानी मोडल र विस्तृत योजना सरकारी आधिकारिक निर्णय तथा DPR बाट स्पष्ट हुने विषय हुन्।